Hoofdstuk Eén: Inleiding

Leopold Mozart was onder andere vioolleraar en stelde de regels van het vioolspel op schrift, in eerste instantie voor eigen gebruik. In 1756 werd in Augsburg zijn tekst uitgegeven in een boek met de titel "Versuch einer gründlichen Violinschule". Mozart verkeerde op dat moment in de veronderstelling dat deze vioolmethode de eerste was die gepubliceerd werd. Dat klopte niet, want er waren toen al Duitse, maar vooral buitenlandse vioolmethoden beschikbaar. In 1732 bijvoorbeeld verscheen "Music–Saal" van J.Fr. Kaspar Mayer en – het enige werk dat in één adem met dat van Mozart genoemd kan worden – in 1731 kwam Francesco Geminiani’s "The Art of playing the violin" uit¹. Deze vioolschool is wel heel anders van opbouw dan die van Mozart, maar is als één van de weinigen ook heel uitgebreid. In de eerste editie van Mozarts boek wist hij nog niet dat hij niet de eerste was, wat blijkt uit het feit dat hij hierin de Geminiani–greep nog niet heeft verwerkt². Vanaf de tweede herziene uitgave en dus ook in de door mij gebruikte derde uitgave uit 1787 ("Dritte vermehrte Auflage") is die wél opgenomen.

Toch heeft Leopold Mozart gelijk, in zoverre dat hij de eerste gründliche vioolmethode heeft geschreven³. En meer dan dat: het behoort tot de belangrijkste werken uit de 18^e eeuw, vanwege de uitgebreide informatie over de toenmalige muziekpraktijk. Verder onderscheidt Mozarts geschrift zich van andere (en eerdere) boeken, omdat hij zijn mening erin geeft, systematisch te werk gaat en zeer uitgebreid bijna alles behandelt: niet alleen de techniek, maar ook de muziekgeschiedenis en de geschiedenis van de viool (en andere strijkinstrumenten), muziektheorie, muziektermen, hoe de viool en de strijkstok vastgehouden moeten worden en vooral ook hoe dat níet moet, hij behandelt triolen, hele en halve applicatuur, trillers, tremolo (waarmee hij vibrato bedoelt), toonvorming, streekwisseling en nog meer, en hij geeft voor docenten van nu nog steeds bruikbare aanwijzingen. Duidelijk zie je twee punten waarin Mozart zelf sterk was: ernst en strengheid. Hij behandelt tevens de vraag wat je een beginneling te spelen moet voorleggen. Daartoe voegt hij oefeningen toe. En om zijn relaas te ondersteunen, geeft hij ook tussendoor steeds notenvoorbeelden van enkele maten.

In deze scriptie zal ik van Mozarts zeer uitgebreide werk één aspect behandelen: de streektechniek. Wat schrijft hij over het gebruik van op– en afstreek? Hoe zien zijn voorbeelden eruit in moderne notatie? Hoofdstuk vier bevat mijn integrale vertaling van het vierde hoofdstuk uit Mozarts boek met transcripties van alle notenvoorbeelden.

De originele teksten die ik heb gebruikt, staan in twee boeken, beide facsimile’s:

1. de Nederlandse heruitgave van de oorspronkelijke Nederlandse vertaling uit 1766. Het gaat dan om het "VIERDE HOOFDSTUK. Van de order des Op– en Afstreeks.", op pagina 75 tot 101.
2. de Duitse derde uitgave uit 1787 met "Das vierte Hauptstück. Von der Ordnung des Hinaufstriches und Herabstriches." (p.72–101)

Voor de tekst heb ik beide boeken geraadpleegd. De Nederlandse tekst is namelijk niet in Gotisch schrift, waardoor het veel prettiger leest. Maar om er zeker van te zijn dat ik geen tekst miste en om onduidelijke Nederlandse woorden te begrijpen, heb ik elke alinea ook in het Duits gelezen.

Voor de notenvoorbeelden ben ik vooral uitgegaan van het Duitse boek, omdat de stukjes daar op een logischer punt eindigen (en derhalve hier en daar iets langer zijn). Maar omdat niet alles duidelijk was en omdat er in beide versies soms fouten zaten of omdat er kleine verschillen waren, heb ik ook hier beide bronnen naast elkaar gelegd. Het gaat dan om zaken als een ontbrekende maatstreep of teveel maatstrepen, een streepje dat op de noot stond naast de noot waar het had gemoeten en een boogje dat niet duidelijk geplaatst was.

Leopold Mozart heeft de notenvoorbeelden niet genummerd, de nummers heb ik zelf toegevoegd en verwijzen naar het vierde hoofdstuk, waardoor het in hoofdstuk twee niet altijd opeenvolgende cijfers zijn en waardoor niet alle genoemde notenvoorbeelden worden afgedrukt. De indeling van de paragrafen (zonder titels) is precies zoals die ook in de originele teksten staat. Ik heb ze tóch aan de inhoudsopgave toegevoegd, om zo dicht mogelijk bij de originele tekst van hoofdstuk vier te blijven, ondanks het feit dat het door het ontbreken van paragraaftitels niet echt een toegevoegde waarde heeft. De teksten zijn zo letterlijk mogelijk aangehouden en de notenvoorbeelden zijn een mengeling van de twee boeken plus moderne notatie.

Het noemen van een notennaam gebeurt slechts heel sporadisch. Daarom heb ik ervoor gekozen dat altijd met een hoofdletter te doen, ongeacht het octaaf.

Tot slot nog een laatste opmerking: in de notenvoorbeelden staat meestal alleen aan het begin "op" of "af". Dat heb ik vertaald in de tekens die wij daarvoor kennen. Waar Mozart het er niet meer bij zet, doe ik dat ook niet. Mozart gebruikt als enig symbool soms verticale streepjes boven de noten. Hij kent geen aparte tekens voor op– en afstreek. In hoofdstuk één paragraaf twintig van zijn verhandeling legt hij uit dat noten met zo’n "klein Streekje", zoals de vertaler het noemt, een eigen streek krijgen én dat die noten afgezonderd van elkaar moeten klinken. Ik heb die streepjes overgenomen, als ze in combinatie met een boog voorkomen. Mozart zet die streepjes soms ook zonder boogje neer, omdat hij wil dat daar een andere streek wordt gebruikt. Dat heb ik niet overgenomen. Als er noten onder een boogje staan en dus op één streek moeten, waarna er noten zonder boogje staan, ga ik er van uit dat de huidige notatie duidelijk genoeg is: verder los, tot nader order (lees: tot nader boogje).